Hürmüz Boğazı Krizi Dünya Deniz Geçişlerini Gündeme Getirdi

ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a yönelik başlattığı saldırıların ardından İran, misilleme olarak Hürmüz Boğazı’nı bu ülkelerle bağlantılı ticari gemilere fiilen kapattı. Basra Körfezi ile Umman Denizi arasındaki bu kritik geçiş noktasında gemi trafiği sert düştü. Küresel deniz ticaretinin önemli bir damarı olan boğazın devre dışı kalması, enerji arzına yönelik endişeleri artırarak büyük ekonomik kayıplara yol açtı.

Dünya petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 25’i, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin yaklaşık yüzde 20’si ve gübre ticaretinin yaklaşık üçte biri Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. Bu durum, boğazın kapanmasının küresel ekonomiye doğrudan etkisini gözler önüne seriyor.

Savaş devam ederken Hürmüz Boğazı’nın güvenliğini sağlama ihtiyacı, buradan taşınan enerjiyi kullanan ülkelere olası seçeneklerini sorgulattı. Bu durum, NATO gibi ittifaklar arasında da fikir ayrılıklarına yol açtı.

Yemen’deki İran destekli Husiler, 28 Mart’ta İsrail’e füze fırlatarak savaşa dahil oldu. Husilerin büyük nüfuza sahip olduğu Babül Mendeb Boğazı’nı gelecek günlerde nelerin beklediği konusunda soru işaretleri arttı.

Tüm bu gelişmeler, dünya sularındaki boğaz gibi doğal ve kanal gibi insan yapımı diğer kritik geçiş noktalarının önemine dikkat çekti. Özellikle bölgesel ve küresel gerilim ortamında bu noktalar stratejik değer kazandı.

Dünyada ticaret büyük oranda deniz yoluyla yapıldığı için bu geçiş noktalarındaki her tür aksama ciddi gecikmelere yol açıyor. Uzun rotaların izlenmesini zorunlu kılan bu durum, maliyetleri artırma riski taşıyor.

Dünya Ticaretinin Can Damarı: Kritik Deniz Geçişleri

Karadeniz’i Marmara’ya, Marmara’yı Ege’ye bağlayan İstanbul ve Çanakkale Boğazları, dünya deniz ticaretinin kritik geçiş noktaları arasında yer alıyor. Akdeniz ile Karadeniz arasındaki tek deniz bağlantısı olan bu boğazlar, Doğu Avrupa’yı dünya pazarlarına açıyor. Küresel enerji piyasaları için hayati önem taşıyan petrol ve doğal gazın geçişinde kullanılıyor.

Güçlü akıntılar, keskin dönüşler ve değişken hava koşulları nedeniyle seyir bakımından dünyadaki en zor su yolları arasında sayılıyor. Tehlikeli yük taşıyan gemilerin yol açabileceği kazalara karşı yasal düzenlemeler ve önlemlerle korunuyor. Türkiye’nin boğazlardaki egemenlik haklarını belirleyen 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi, barış, savaş ve Türkiye’ye yönelik savaş tehdidi durumuna göre savaş gemilerinin geçişini düzenliyor.

Bugün Mısır sınırlarında yer alan Süveyş Kanalı, 1869’da hizmete açılmasından bu yana Kızıldeniz’i Akdeniz’e bağlıyor. Kanal, dünyanın en kalabalık geçitleri arasında ön sıralarda bulunuyor. Kanal, Avrupa ve Asya kıtaları arasında Ümit Burnu’nu dolaşmadan yük taşınmasını ve deniz ulaşımını sağladığı için denizcilik bakımından önemli bir konumda yer alıyor.

Kanaldaki aksamaların etkisine örnek olarak 2021’de 400 metrelik bir yük gemisinin kanalı kapatması gösteriliyor. Bu olayda uzun gemi kuyrukları oluştu, ham petrol ve LNG sevkiyatında aksamalar yaşandı. Mısır’ın günlük yaklaşık 12-14 milyon dolar zarara uğradığı, 6 gün süren tıkanmanın küresel ticarete günlük 10 milyar dolar civarında zarar verdiği belirtildi.

Süveyş Kanalı’nın inşa edilmesiyle Yemen ile Cibuti arasındaki Babül Mendeb Boğazı da Akdeniz ile Doğu Asya arasındaki bağlantının ayrılmaz bir parçası haline geldi. Hint Okyanusu ile Kızıldeniz’i birbirine bağlayan bu boğaz, Körfez ülkelerinden petrolün ve doğal gazın Avrupa’ya ulaştırılmasında kullanılıyor. Husilerin İsrail’in Gazze’deki saldırılarına tepki amacıyla İsrail bağlantılı gemileri hedef alması nedeniyle bu boğazdaki gemi trafiği azaldı. Gemiler Ümit Burnu’na kayarken, İran destekli grubun gelecek adımlarına yönelik merak arttı.

Atlas ve Pasifik okyanuslarını Orta Amerika’dan geçecek şekilde birbirine bağlayan Panama Kanalı, insan yapımı diğer bir kritik proje olarak öne çıkıyor. Kanal, Güney Amerika’nın güney ucundaki Macellan Boğazı’ndan geçilmesini gerektiren uzun ve tehlikeli rotaya alternatif sundu. Saha çalışmalarına 1881’de başlanan proje, inşaat zorlukları, salgınlar ve depremlerle sekteye uğradı. 1904’te ABD tarafından üstlenildi ve kanal 1914’te hizmete açıldı.

Panama’nın 1999’da kontrolünü ABD’den devraldığı kanal, ABD’nin doğu ve batı yakaları arasındaki gemi ticaretini kısaltıyor. Ayrıca Çin gibi güçler için stratejik bir nokta olarak kabul ediliyor. ABD Başkanı Donald Trump’ın kanalın Çin tarafından kontrol edildiği iddiaları ve yönetiminin Panama’ya devredilmesini tarihi bir hata olarak tanımlaması dikkatleri buraya çevirmişti. Trump, kanalın geri alınması konusunda tehditlerde bulunmuştu.

Hint Okyanusu ve Pasifik Okyanusu’nu birbirine bağlayan Malakka Boğazı, Orta Doğu’daki tedarikçiler ile Asya’daki alıcılar arasında en kısa deniz yolunu oluşturuyor. Endonezya, Malezya ve Singapur arasında yer alıyor. Boğaz, petrol transit hacmi açısından dünyadaki en büyük dar geçit olarak stratejik önem taşıyor. Çin’de dönemin Devlet Başkanı Hu Cintao, 2003’te “Malakka İkilemi” olarak nitelendirdiği kavramla Çin için alternatif rotaların yokluğuna dikkat çekti. Cintao, “bazı güçlerin” bu boğazdaki seyrüseferleri kontrol etme çabalarına karşı uyarıda bulundu.

Çin’in kendi topraklarının parçası olduğunu savunduğu Tayvan, 1949’dan bu yana fiili bağımsızlığa sahip. Ancak ana kara ile ada arasındaki ayrılık devam ediyor. Pekin, son yıllarda Tayvan üzerindeki askeri baskıyı artırdı ve adanın ana kara ile yeniden birleşmesi için gerektiği takdirde güç kullanımını dışlamayacağını vurguluyor. Her iki taraf da bölgede askeri tatbikatlar düzenliyor. Tüm bu siyasi çekişmelerin gölgesinde ana kara ile ada arasında kalan Tayvan Boğazı, küresel konteyner filosunun neredeyse yarısının ve gelişmiş yarı iletkenlerin geçiş noktası olarak görev yapıyor.

İspanya ile Fas arasındaki Cebelitarık Boğazı, Akdeniz’in Atlas Okyanusu’na açılan kapısı konumunda bulunuyor. Süveyş Kanalı’na giden gemiler için batı giriş noktası olan Cebelitarık Boğazı, ABD’yi Akdeniz’e bağlaması bakımından İran’a saldırılarda rol alan bir geçiş noktası oldu. ABD donanmasına bağlı Gerald R. Ford uçak gemisi taarruz grubu, 28 Şubat’taki ilk saldırıdan bir hafta önce bu boğazdan geçerek Akdeniz’e ulaşmıştı.

Danimarka Boğazları olarak adlandırılan bir grup geçiş noktası da Baltık Denizi’ni Kuzey Denizi’ne bağlıyor. Kuzey Avrupa’yı küresel pazarlara bağlayan Danimarka Boğazları, 2022’de Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başlamasından önce Rusya’nın Avrupa’ya deniz yoluyla enerji ihracatında önemli rol oynuyordu.

• #Deniz Ticareti
• #Hürmüz Boğazı